نسخه پادکست "چرا خاورمیانه به منطقهای داغ برای سرمایهگذاریهای جهانی در حوزه فناوری تبدیل شده است؟" را گوش دهید.
خاورمیانه بیش از هر زمان دیگری توجه سرمایهگذاران جهانی در حوزه فناوری را به خود جلب کرده است. عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر در حال اجرای قراردادهایی به ارزش میلیاردها دلار هستند، با شرکتهای بزرگ آمریکایی همکاری میکنند و زیرساختهایی را ایجاد میکنند که برای اجرای سیستمهای هوش مصنوعی در مقیاس بزرگ ضروری است.
اما موضوع فقط پول نیست. قوانین جدید، فعالیتهای استارتاپی و برنامههای رشد اقتصادی در این کشورها باعث شدهاند که نگاهها از سیلیکونولی گرفته تا دیگر نقاط جهان، به سمت خاورمیانه چرخیده شود.
معاملات راهبردی، پیوندهای فناوری آمریکا و خلیج فارس را محکمتر میکنند
رئیسجمهور وقت آمریکا، دونالد ترامپ، اخیراً به منطقه سفر کرد و از بیش از ۲ تریلیون دلار توافق سرمایهگذاری پرده برداشت. این توافقها شامل همکاریهای بزرگ میان کشورهای حوزه خلیج فارس و شرکتهای آمریکایی در زمینههایی مانند هوش مصنوعی، خدمات ابری (Cloud) و فناوریهای دفاعی میشد.
امارات اعلام کرد که قصد دارد یکی از بزرگترین پردیسهای هوش مصنوعی جهان را در ابوظبی بنا کند. همزمان، عربستان سعودی نیز شرکت هوش مصنوعی جدیدی به نام “Humain” راهاندازی کرده که تحت حمایت صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان است. این شرکت تا کنون با دو غول فناوری یعنی Nvidia و AMD قراردادهایی امضا کرده تا هزاران چیپ تخصصی برای استفاده داخلی وارد کند. هدف این است که مدلهای هوش مصنوعی در داخل کشور آموزش داده و اجرا شوند، تا وابستگی به خدمات خارجی کاهش یابد.
اما این معاملات، پروژههایی مقطعی نیستند. آنها نشاندهنده روابط عمیقتر و پایدارتر میان کشورهای خلیج فارس و شرکتهای فناوری آمریکایی هستند. رهبران منطقه تلاش دارند توسعهی هوش مصنوعی را بومیسازی کنند، در حالی که شرکتهای آمریکایی، خاورمیانه را بازاری رو به رشد برای خدمات ابری، داده و چیپستها میبینند.
این همراستایی روزافزون، به هر دو طرف برتری در رقابت جهانی میدهد؛ جایی که سرعت و دسترسی عوامل تعیینکننده موفقیت هستند.
کشورهای خلیج فارس زیرساختهای هوش مصنوعی را با سرعت گسترش میدهند
سیستمهای هوش مصنوعی به قدرت پردازشی بسیار بالا نیاز دارند — یعنی دیتاسنترها، چیپها، و شبکههایی که بتوانند بار پردازشی سنگین و مداوم را مدیریت کنند. کشورهایی مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی بهطور جدی در این حوزه سرمایهگذاری کردهاند.
شرکت Humain عربستان در نظر دارد بیش از ۱۸٬۰۰۰ چیپ Nvidia – که از پیشرفتهترین چیپهای موجود در بازار هستند – را به کار گیرد. این چیپها، خوشههای آموزشی (training clusters) را قدرت میدهند که به محققان و شرکتها امکان میدهد مدلهای جدید را بهصورت بومی توسعه دهند.
در همین حال، امارات نیز با همکاری شرکتهایی مانند Amazon و OpenAI، ظرفیت دادهای داخلی خود را افزایش داده است. یکی از پردیسهای مستقر در ابوظبی شامل آزمایشگاههای هوش مصنوعی در مقیاس بزرگ و ابررایانهها (supercomputers) خواهد بود.
اجرای مدلهای قدرتمند هوش مصنوعی در نزدیکی محل استفاده فقط باعث افزایش سرعت نمیشود؛ بلکه موجب کنترل بهتر دادهها، کاهش هزینهها، و کاهش تأخیر در پردازش نیز میگردد. دولتهای منطقه کاملاً آگاهاند که کنترل زیرساختهای هوش مصنوعی در بلندمدت، نقش مهمی در توسعه ملی و نفوذ ژئوپولیتیکی آینده خواهد داشت. این پروژهها بخشی از استراتژیهای فناوری ملی هر کشور هستند. طرح چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان، فناوری را یکی از حوزههای کلیدی خود معرفی کرده است. همچنین، استراتژی ملی هوش مصنوعی امارات هدف دارد که این کشور را طی پنج سال آینده در میان پیشتازان جهانی در آمادگی برای AI قرار دهد.
استارتاپها در خاورمیانه جان گرفتهاند
سرمایهگذاری در منطقه فقط به زیرساختهای عظیم محدود نمیشود؛ استارتاپها نیز با سرعت در حال رشد هستند. در آوریل ۲۰۲۵، استارتاپهای منطقه منا (MENA) موفق به جذب ۲۲۸.۴ میلیون دلار سرمایه شدند — بیش از دو برابر مبلغ جذبشده در مارس. در این میان، فینتک (Fintech) و پلتفرمهای B2B پیشتاز بازار هستند.
برای نمونه، پلتفرم سرمایهگذاری Thndr مستقر در قاهره، توانست ۱۵.۷ میلیون دلار جذب کند تا به عربستان سعودی و امارات گسترش یابد. این کشورها در حال حاضر دارای پایهی در حال رشد از سرمایهگذاران خُرد هستند و به دنبال ابزارهاییاند که معاملات و پسانداز را سادهتر و در دسترستر کنند.
جمعیت جوان و مسلط به فناوری در خلیج فارس، به همراه نرخ بالای استفاده از موبایل، این منطقه را به بستر آزمایش ایدهآلی برای استارتاپها تبدیل کرده است. در عین حال، صندوقهای دولتی نیز در حال حمایت از شرکتهای نوپا هستند تا استعداد داخلی رشد کند و وابستگی به خدمات وارداتی کاهش یابد.
دولتها با ایجاد مناطق آزاد اقتصادی و هابهای نوآوری، در حال آسانسازی شرایط برای کارآفرینان هستند. این مناطق شامل مزایای مالیاتی و مجوزدهی سادهتر برای شرکتهای فناوری میشوند. سرمایهگذاران میگویند حمایتهای قانونی در حال بهبود است و بنیانگذاران اکنون مسیر شفافتری برای راهاندازی و رشد کسبوکار دارند.
گسترش زیرساختهای ابری و دیتاسنترها شتاب میگیرد
تقاضا برای سرویسهای ابری در خاورمیانه به سرعت در حال افزایش است. پروژههای شهر هوشمند، پلتفرمهای دولت الکترونیک، و کاربردهای هوش مصنوعی، همگی نیازمند ذخیرهسازی و پردازش امن و محلی دادهها هستند.
شرکت Oracle وعده داده است که ۱۴ میلیارد دلار برای گسترش خدمات ابریاش در عربستان سعودی سرمایهگذاری کند.
شرکتهای بزرگی مانند Google، AWS (آمازون) و Microsoft نیز در حال راهاندازی دیتاسنترهای منطقهای هستند.
این مراکز میتوانند طیف وسیعی از خدمات از جمله بانکداری، لجستیک و تجارت الکترونیک را پشتیبانی کنند.
توسعه زیرساختهای ابری نه تنها باعث محلیسازی دادهها و افزایش سرعت خدمات آنلاین میشود، بلکه هزینهها را برای شرکتهای بومی کاهش میدهد؛ دیگر نیازی به تکیه بر سرورهای خارجی نیست.
این زیرساختها همچنین در را برای رشد شرکتهای SaaS منطقهای (نرمافزار به عنوان سرویس) باز میکنند. با در دسترس بودن ظرفیت ابری، توسعهدهندگان محلی میتوانند ابزارهای سازمانی، خدمات هوش مصنوعی و پلتفرمهای تجارت الکترونیک متناسب با نیازهای بومی ایجاد کنند.
در مجموع، این تحولات به معنای رشد یک بخش فناوری بومی قوی و سریعالعمل در خاورمیانه است.
اصلاحات سیاستی، موتور تنوع اقتصادی
پشت صحنهی این حرکتهای فناورانه، اصلاحات جدی در سیاستگذاری جریان دارد. دولتها در حال کاهش بروکراسی، سادهسازی قوانین مالکیت خارجی و ارائه معافیتهای مالیاتی برای سرمایهگذاران فناوری هستند. هدف اصلی، کاهش وابستگی به نفت و ساختن یک پایه اقتصادی متنوعتر است.
چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی اهدافی در حوزه زیرساخت دیجیتال، آموزش و نوآوری دارد.
استراتژی هوش مصنوعی امارات نیز با هدف جذب پژوهشگران و مهندسان برتر جهان طراحی شده است.
اینها فقط طرح روی کاغذ نیستند؛ بلکه با سرمایهگذاری، تصویب قوانین جدید و شراکتهای جهانی همراه شدهاند.
همزمان یک تغییر فرهنگی نیز در حال رخ دادن است:
- آموزش فناوری در مدارس در حال گسترش است.دانشگاهها برنامههای ویژه در حوزه هوش مصنوعی راهاندازی کردهاند.
این روند در حال پرورش نیروی کاری متخصص برای حمایت از شرکتهای بومی و جذب شرکتهای بینالمللی است.
سرمایهگذاران نیز به قابلیت پیشبینی و سرعت در فرآیندهای کسبوکار اشاره میکنند.
این موضوع بهویژه برای استارتاپهای فناوری که نیاز به بازخورد سریع و حمایت پایدار دارند، بسیار حیاتی است.
وقتی قوانین شفاف و روند تأیید سریع باشد، شرکتها بیشتر مایل به ماندن و رشد در منطقه خواهند بود.
در مجموع، این اصلاحات در حال شکل دادن به یک زیستبوم پایدار و رقابتی فناوری در خاورمیانه هستند.
توازن میان رشد فناوری و منافع ژئوپولیتیکی
همراه با افزایش سرمایهگذاریهای فناوری، توجه جهانی نیز بیشتر شده است.
ایالات متحده، خاورمیانه را فرصتی برای افزایش نفوذ جهانی تکنولوژیک خود میبیند، بهویژه در شرایطی که روابطش با چین پرتنش است.
برای کشورهای خاورمیانه، همکاری با شرکتهای آمریکایی فرصتی است برای دسترسی به دانش فنی و زنجیرههای تأمین که ساخت آنها از صفر ممکن است سالها زمان ببرد.
اما این رشد سریع، دغدغههایی نیز ایجاد کرده است:
- چه کسی کنترل فناوری را در دست دارد؟
- دادهها کجا ذخیره میشوند و چگونه مورد استفاده قرار میگیرند؟
برخی کشورها قوانین دادهای وضع کردهاند که به ذخیرهسازی محلی دادهها اولویت میدهند. برخی دیگر در تلاشاند مدلهای زبانی بزرگ خود را توسعه دهند و دادههای آموزشی را در مرزهای ملی نگه دارند.
رهبران منطقه اکنون آشکارتر درباره استقلال دیجیتال صحبت میکنند.
آنها میخواهند فقط «خریدار» نباشند؛ بلکه «سازنده» هم باشند.
این یعنی:
- سرمایهگذاری در تراشهسازی (chips)
- توسعه نرمافزارهای بومی
- پرورش استعدادهای داخلی
چند سال پیش چنین هدفی دور از دسترس به نظر میرسید.
اما امروز، با حمایت مالی و سیاسی مناسب، این رویا در حال نزدیکتر شدن به واقعیت است.
تصمیمگیری درباره این موضوعات، مسیر مرحلهی بعدی رشد فناوری در خاورمیانه را شکل خواهد داد.
دولتها میخواهند با سرعت حرکت کنند، اما در عین حال کنترل بخشهای کلیدی اقتصاد دیجیتال خود را هم حفظ کنند.
نقش خاورمیانه در فناوری جهانی در حال تغییر است:
دیگر فقط بازار مصرف نیست؛ بلکه حالا به مرکز زیرساختسازی، آموزش مدلهای هوش مصنوعی، رشد استارتاپی، و خدمات ابری تبدیل شده است.
اگر روند فعلی ادامه یابد،
خاورمیانه دیگر صرفاً دریافتکننده فناوری نخواهد بود —بلکه یکی از شکلدهندگان آینده فناوری خواهد شد.
مطالعه کنید: عربستان سعودی برای ساخت آیندهی هوش مصنوعی خود با HUMAIN و NVIDIA همکاری میکند
